AnalitikaBizim seçimGündəmManşetSiyasət

Zəngəzur dəhlizi və geosiyasi reallıqlar

Mehman Əliyev
Turan İA

Türkiyə prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Azərbaycanın eksklavı Naxçıvanı ölkənin qalan hissəsi ilə birləşdirən Zəngəzur dəhlizinin yerinə alternativ dəhlizi tədqiq etmək barədə gözlənilməz təklifi ilə Cənubi Qafqazda yeni artan maraq dalğasına səbəb olub. Erdoğan bu fikirləri sentyabrın 25-də Naxçıvanda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşündə mübahisəli nəqliyyat marşrutunu müzakirə etdikdən sonra səsləndirib.

Erdoğanın təklifi Ermənistanın əməkdaşlığa hazır olmasından asılıdır. O bildirib ki, Ermənistan Zəngəzur dəhlizi layihəsindən imtina etsə, Türkiyə və Azərbaycan İrandan keçən yeni nəqliyyat dəhlizi yaradacaqlar. Onun fikrincə, bu dəhliz Şərq-Qərb istiqamətində Cənubi Qafqazdan keçən qlobal yük daşımaları üçün həyati əhəmiyyətə malik yol olardı.

“Zəngəzur dəhlizi Bakı-Tbilisi-Qarsdan sonra Şərq-Qərb istiqamətində Cənubi Qafqazdan keçən qlobal yük daşımalarının ikinci mühüm yolu olacaq”, deyə Erdoğan bildirib. Onun həyata keçirilməsi Ermənistanın siyasi iradəsindən asılıdır.

Erdoğanın ya zeytun budağı, ya da üstüörtülü ultimatum kimi qiymətləndirilə biləcək sözləri regionda ekspertlərin fərqli reaksiyalarına səbəb olub. Karnegi Avropa Mərkəzinin analitiki Tomas de Vaal Türkiyə və Azərbaycanın, çox güman ki, Rusiyanın potensial dəstəyi ilə Ermənistana Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı ultimatum irəli sürməyə hazırlaşdıqlarını təxmin edib. Bu, dəhlizin gələcəyi haqqında davam edən mübahisələrin xeyri artmasına səbəb olardı.

Lakin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Ermənistanın nə vaxtsa üzərinə dəhliz yaratmaq öhdəliyi götürdüyü haqqında təxmini qəti şəkildə inkar edib. O, belə deyib: “Ermənistan heç vaxt və heç yerdə üzərinə dəhlizlə bağlı öhdəlik götürməyib, nə yazılı, nə də şifahi və heç vaxt bu cür şərhləri qəbul etməyəcək”. Paşinyanın mövqeyi 10 noyabr 2020-ci il tarixli Üçtərəfli Bəyanatın 9-cu bəndinə ziddir. Bu bənddə deyilir ki: “Ermənistan Azərbaycan Respublikasının qərb regionları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir”.

Bu yaxınlarda baş verən hadisələr Zəngəzur dəhlizi ətrafında gedən müzakirələrin davamıdır. Bu ilin iyulunda Azərbaycan və İran rəsmilərinin görüşündə regional tranzit potensialının artırılmasının vacibliyi vurğulanıb. Onlar Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında İrandan keçən yeni kommunikasiya əlaqələrinin qurulması da daxil olmaqla, nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına və şaxələndirilməsinə yönəlmiş layihələrin həyata keçirilməsinin sürətləndirilməsini müzakirə ediblər.

Zəngəzur dəhlizinin mühüm alternativlərindən biri “Araz dəhlizi”dir, İran onun inkişafına maraq göstərib. Azərbaycanı İrandan keçməklə Naxçıvanla birləşdirəcək bu dəhliz Ermənistandan keçən mübahisəli marşrutun potensial əvəzləyicisi kimi məşhurluq qazanıb. Bu layihənin həyata keçirilməsindəki irəliləyiş 2022-ci ildə müxtəlif geosiyasi amillər, o cümlədən İranın Azərbaycana qarşı hərəkətləri və Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə terror hücumu ilə əlaqədar dayandırılıb.

Gələcək Zəngəzur dəhlizinin qeyri-müəyyənliyini və alternativ marşrutları nəzərə alaraq, hələ ki, Ermənistanın öz mövqeyini yenidən nəzərdən keçirib keçirməyəcəyi məlum deyil. Baş nazir Paşinyan və prezident Əliyevin oktyabrın 5-də İspaniyada keçiriləcək görüşü davam edən bu mübahisənin həllinin açarı ola bilər. Bu yaxınlarda baş verən hadisələr və Cənubi Qafqaz regionunun dinamikasında təxmin olunan irəliləyiş konstruktiv nəticə əldə edilməsi mümkünlüyünü daha da artırıb.

Geosiyasi əlaqə

Beynəlxalq geosiyasətin və qlobal ticarətin mürəkkəb dolaşığında çox az dəhliz Zəngəzur dəhlizinin strateji əhəmiyyətinə uyğundur. Cəmi 50 kilometr uzunluğu olan bu dar keçid Böyük Avropa və Böyük Asiya məkanları arasında əlaqələndirici halqadır. Lakin onun əhəmiyyəti kiçik ölçülərinin çərçivələrini aşır, belə ki, o, iki mühüm Şimal-Cənub marşrutunu bağlayır və iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətə malik əlaqələndirici halqanın – Orta Dəhlizin yaradılmasına şərait yaradır.

Zəngəzur dəhlizinin rolunun miqyasını başa düşmək üçün onun Qafqaz nəqliyyat qovşağının dünyanın dörd əsas istiqamətinə uzanan kommunikasiyalarla birləşdirilməsindəki rolunu qiymətləndirmək lazımdır. Bundan başqa, o, İran nəqliyyat mərkəzi ilə birləşərək, cənub yarımkürəsinin nəqliyyat şəbəkəsinin mühüm qovşağına çevrilir.

Qərbi Avropa, Rusiya, Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycanı əhatə edən şimal istiqamətindən, habelə İran və Hindistandan ibarət cənub istiqamətindən Cənub və Şimal arasında nəqliyyat əlaqəsinin bərpa olunması haqqında arzunun reallaşdırılması üçün ciddi səylər göstərilib. Bu səylər, xüsusən, bu möhtəşəm layihənin İran sektorunda, sürətlə davam edir.

21-ci əsrdə beynəlxalq nəqliyyat şəbəkələrinin geoiqtisadi və geosiyasi əhəmiyyəti xeyli artaraq, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə böyük əhəmiyyət qazandırıb. 7200 kilometrdən çox məsafəni əhatə edən bu çoxşaxəli şəbəkə dəniz, dəmir yolu və avtomobil yolu əlaqəsinə malikdir. Bu, məsafənin və vaxtın adi marşrutlarla müqayisədə 40%-ə qədər azalmasını vəd edir, bu da xərclərin 30% azalmasına gətirib çıxarar. Xüsusən, Hindistan MDB və Mərkəzi Asiya ölkələrinə konteyner daşımalarında 20%-ə qədər qənaət edərək, qazanclı çıxar.

Bu tranzit şəbəkəsinin Süveyş kanalından keçən marşrutu əvəz etmə potensialı layiqincə qiymətləndirilməli olan perspektivdir. Nəzəri cəhətdən bu, hazırkı Süveyş marşrutunun uzunluğunu 16 000 kilometrdən cəmi 7200 kilometrə qədər qısalda və Cənubi Asiya və Şimali Avropa arasında yolda keçən vaxtı 60 gündən 30 günə qədər azalda bilərdi. Hadisələrin bu cür inkişafı qitələrarası daşımaların dəyərini xeyli azaldardı və Süveyş kanalının üstünlüyünə meydan oxuya bilərdi.

Böyük geoiqtisadi yenidənqurma sxemi çərçivəsində Hindistan və Çin – Cənubi Asiyanın nəhəngləri sürətlə dəyişən qlobal landşaft fonunda amansız rəqabət şəraitinə düşürlər. Çinin “Bir kəmər və bir yol” təşəbbüsünün güclü rəqibi olaraq Şimal-Cənub dəhlizinin ortaya çıxması dünya ticarətinin dinamikasının dəyişməsi uğrunda mübarizə üçün zəmin hazırlayardı. Hindistan Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin potensialından mənfəət əldə edərək, Pakistan kənarda qalmaqla yeni alyanslar və siyasət yaratmağa çalışır, bununla da Qvadara limanına investisiyalar sayəsində regionda Çinin təsirini məhdudlaşdırır.

Hindistanla qonşu ölkələrdə Çinin təsirinin artması fonunda Yeni Delhi Çinin Pakistanın Qvadara limanına investisiyalarına cavab olaraq, Cənubi Asiyanın tranzit potensialından istifadə etmək üçün İranın Çabahar azad zonasına böyük uzunmüddətli investisiyalar yatırır. Pakistanın Belucistan şəhəri ilə sərhəddə yerləşən Çabahar Hindistana Qvadaranın əlverişli alternativini təklif edir.

Üstünlük uğrunda bu mübarizədə Hindistan da, Çin də, aralarındakı sərt rəqabətə baxmayaraq, İranın Şimal-Cənub qovşağından udur. Çabahar azad zonası Çabahar limanı da əlavə olunmaqla və 80 000 hektarlıq geniş ərazisi ilə Oman dənizini Hind Okeanı ilə birləşdirən Şimal-Cənub dəhlizinin təməlidir.

2000-ci ildə düşünülmüş və sonradan 2002-ci ildə ratifikasiya olunmuş bu möhtəşəm nəqliyyat dəhlizi bir çox ölkənin dəstəyini alıb. Ermənistandan və Azərbaycandan Qazaxıstana, Belarusa, Tacikistana, Türkmənistana, Ukraynaya, Qırğızıstana, Türkiyəyə, Suriyaya və Bolqarıstana qədər bir neçə ölkə bu transformasiya təşəbbüsünə qoşulublar. Bundan başqa, Finlandiya, Estoniya və Latviya kimi Avropa ölkələri bu layihədə iştirak etməkdə maraqlıdırlar, onu Avrasiyanın Avropa, Qərbi Asiya və Mərkəzi Asiya ölkələrinin taleyini böyük miqyasda birləşdirən ən mühüm kommunikasiya marşrutlarından biri kimi gücləndirirlər.

Dəhliz nədir?

Zəngəzur regionu ilə bağlı davam edən müzakirələrdə “dəhliz” termini əsas anlayışa çevrilib. Bu, regionun mürəkkəb geosiyasi dinamikasında, xüsusən Ermənistanın narahatlıqları və Azərbaycanın səyləri kontekstində mühüm elementdir.

Mahiyyətcə dəhlizi iki müxtəlif bölgə arasında məhsulların, insanların və xidmətlərin daşınmasına imkan verən işarələnmiş keçid və ya marşrut kimi tərif etmək olar. Zəngəzur dəhlizi məsələsində müzakirələr onun ərazidənkənar keçid statusu qazana biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar ətrafında dönür. Ermənistan üçün hadisələrin bu cür inkişafı onun ərazi bütövlüyü ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaradır, xüsusən, Mehri rayonunda, belə ki, hazırda Mehri rayonu kimi tanınan Qərbi Zəngəzurun yurisdiksiyası tarixən Azərbaycana məxsus olub.

Ermənistanın bu məsələ ilə bağlı mövqeyi birmənalıdır: o, Azərbaycana öz ərazisindən dəhliz vermək niyyətində deyil. Lakin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Bakı üçün yol açmağa hazır olduğunu bildirib, bu da hazırkı danışıqlarda mühüm əhəmiyyətə malikdir. Paşinyanın bəyanatında Ermənistanın Azərbaycana ayrıca dəhliz vermədən, onun üçün daşımaları asanlaşdırmağa hazır olduğu vurğulanır.

Maraqlıdır ki, Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizinin yaradılması ilə bağlı mövqeyi geniş beynəlxalq dəstək qazanır.

Beynəlxalq leksikonda nəqliyyat dəhlizi konsepsiyasını başa düşmək üçün onu sadə bir yol hissəsindən fərqləndirmək vacibdir. Nəqliyyat dəhlizi logistika, dəmir yolu stansiyalarının işçiləri, gömrük işçiləri, vergi müfəttişləri və sərhədçilər də daxil olmaqla, qarşılıqlı əlaqəli elementlərin çoxşaxəli şəbəkəsini ehtiva edir. Bu bölmələrdən hər biri dəhlizin fasiləsiz fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Bu şəbəkənin əsas məqsədi bütünlükdə sistemin işinin optimallaşdırılması, daha səmərəli çatdırılma metodlarının tədqiq edilməsi və tranzit məhsulların qanuniliyinin və vergi tətbiqinin təmin edilməsidir.

Zəngəzur dəhlizi fəallaşdıqdan sonra yuxarıda təsvir olunan sistem elementlərinin mürəkkəb şəbəkəsi ilə tamamlanan tam nəqliyyat dəhlizi statusu əldə edəcək. Azərbaycan və Ermənistan arasında gərgin tarixi münasibətləri nəzərə alaraq, bu dəhliz fəaliyyətinin təmin edilməsi üçün yüksək təhlükəsizlik tədbirləri tələb edir. Bundan başqa, o, beynəlxalq Çimal-Cənub və TRASEKA nəqliyyat dəhlizlərinin ayrılmaz tərkib hissəsidir, bu da ona beynəlxalq əhəmiyyət qazandırır və daha geniş regional kontekstdə onun əhəmiyyətini artırır.

Qeyd etmək lazımdır ki, hətta sovet dövründə, Zəngəzur (Mehri) nəqliyyat hissəsi bir ölkənin hüdudları daxilində olduqda belə, onu adətən dəhliz adlandırırdılar. Plexanov adına Rusiya İqtisadiyyat Universitetinin “İqtisadiyyat nəzəriyyəsi” elmi məktəbinin direktoru Vladimir Yeqorov və Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatiya Akademiyasının professor Vladimir Stoll kimi ekspertlər qeyd ediblər ki, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında bu yaxınlarda əldə edilmiş razılaşmalar vaxtilə sovet dövründə Azərbaycanı Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirən “nəqliyyat dəhlizinin” dirçəlməsi üçün potensiala malikdir. Bu perspektiv dəhlizin regiondakı tarixi və geosiyasi əhəmiyyətini göstərir.

Dəhliz sabitliyin və sülhün qarantı kimi

Zəngəzur dəhlizi ətrafında mürəkkəb müzakirələrin qızğın vaxtında, erməni tərəfin qarışıq və ziddiyyətli ritorikasına baxmayaraq, Yerevandan praqmatik dönüş gözləmək olar. Qlobal nəqliyyat siyasətinin və məhsulların hərəkətini optimallaşdırmağa, eyni zamanda tranzit xərclərini və vaxtını azaltmağa can atan transmilli şirkətlərin maraqlarının mahiyyətinə vardıqca, regionun logistikasının böyük cəlbediciliyə malik olduğu aydın olur. Bu kontekstdə Ermənistan, xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxarsa belə, kənarda qalması və daha da önəmlisi, məhəl qoyulmaması mümkün olmayan mühüm, lakin mürəkkəb nəqliyyat qovşağı olaraq qalır. Yerevan bu reallığı getdikcə daha çox qəbul edir.

Cari ilin iyun ayında əhəmiyyətli hadisə baş verib, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya baş nazir müavinlərindən ibarət üçtərəfli işçi qrupun iclası çağırılıb. Bu görüşün nəticəsi regionda Yerasx-Culfa-Mehri-Horadis dəmir yolunun bərpasından başlayaraq, nəqliyyat əlaqələrinin açılması üzrə ilkin addımların vurğulandığı hərtərəfli sənəd olub. Sənəddə həmçinin Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhədin keçilməsi ilə bağlı əsas prinsiplər əksini tapıb, hər iki ölkənin suverenliyinə hörmətin vacibliyi vurğulanıb, bu barədə Rusiya Federasiyasının baş nazir müavini Aleksey Overçuk bildirib.

Qarabağda bu yaxınlarda baş verən, regionun geosiyasətinə daha çox aydınlıq gətirən hadisələr potensial olaraq Zəngəzur dəhlizinin açılması zərurətinin qəbul edilməsini sürətləndirə bilər. Bu nəqliyyat qovşağı beynəlxalq statusu sayəsində regional təhlükəsizliyin, o cümlədən Ermənistanın özünün təhlükəsizliyinin əlavə zamini ola bilər. Onun inkişafına mane olmağa yönəlmiş istənilən cəhdlər, çox güman ki, onun yaradılmasında maraqlı olan transmilli qurumların reaksiyasına səbəb olacaq, bu da dünya səviyyəsində dəhlizin əhəmiyyətini daha çox vurğulayacaq. Geosiyasi vəziyyət inkişaf etməkdə davam etdiyinə görə Zəngəzur dəhlizinin aqibəti regional sabitliyi və iqtisadi inkişafı müəyyən edən əsas amilə çevrilə bilər.

Bənzər yazılar

Back to top button